Cykl konferencji naukowych
To jest blog, poświęcony cyklowi konferencji naukowych, organizowanych przez Komisję Historii Kultury przy Komitecie Nauk Historycznych PAN przy współudziale Instytutu Historii PAN i Instytutu Badań Literackich PAN.
Poniżej znajdą Państwo najnowsze wpisy. Informacje na temat poszczególnych odsłon konferencji znajdują się na poświęconych im stronach (łącza do nich można znaleźć na lewej kolumnie).
.
Zmuszeni zostaliśmydokonać drobnych zmian w programie konferencji Zapisy cierpienia.
Referat Piotra Perkowskiego (Przemoc seksualna wobec kobiet w świetle źródeł okresu Polski Ludowej) usłyszymy 15.IV podczas sesji w godz. 15.00-16.30.
Referat Darii Nałęcz (Cierpienia polskiego inteligenta – „człowieka z godnością nie-niewolniczą”) znajdzie się 16.IV w godz. 15.00-16.30, zaś w jego miejsce przeniesiony zostanie referat Katarzyny Sierakowskiej (O braku cierpienia ofiar I wojny światowej) – usłyszymy go zatem 16.IVw godz. 11.00-13.30.
Za zmiany przepraszamy.
Komisja Historii Kultury Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz Instytut Badań Literackich PAN
zapraszają do udziału w konferencji
ZAPISY CIERPIENIA
15-16 kwietnia 2009
Warszawa
Instytut Badań Literackich PAN,
Nowy Świat 73, sala 144
Spełniając wnioski, do jakich doszliśmy w dyskusji podczas obu edycji konferencji Uczucia i emocje w refleksji nauk historycznych (tej z 2005 i tej z 2008), zaczynamy zbierać teksty do tomu podsumowującego te dwa spotkania.
Zdajemy sobie sprawę, że część z Państwa wykorzystała już swoje referaty w innych publikacjach (zwłaszcza, te sprzed trzech lat), w takim wypadku zachęcam do publikacji w tomie swoich innych tekstów, związanych z tematyką konferencji. Przypominam, że już podsumowując konferencję z 2005 roku doszliśmy do wniosku, że ewentualna publikacja nie ma być zapisem posiedzeń konferencyjnych, lecz zbiorem studiów, wynikających z refleksji ich uczestników. Innymi słowy, od dokumentalnego zapisu sympozjum wolałbym świadectwo pomysłów badawczych i przemyśleń pewnego (doraźnego?) środowiska naukowego, które oddawało się tak żywej i interesującej dyskusji podczas naszych dwóch minionych spotkań.
Oczekuję na teksty do 15 lutego 2009, lub – w uzasadnionych wypadkach – nieco dłużej: prosiłbym jednak wtedy o kontakt, deklarację i ustalenie innego terminu nadesłania tekstu.
Tomasz Wiślicz (twislicz@gazeta.pl)
W dniach 14-15 lutego 2008 r. w Instytucie Historii im. T. Mantueffla Polskiej Akademii Nauk odbyła się konferencja naukowa zatytułowana Uczucia, emocje, afektywność w refleksji nauk historycznych. Była to już druga sesja, poświęcona tej tematyce, zorganizowana przez Tomasza Wiślicza pod patronatem Komisji Historii Kultury Komitetu Nauk Historycznych PAN, pierwsza odbyła się w październiku 2005 r. Deklarowanym przez organizatorów celem spotkania miało być kontynuowanie podjętej wówczas wymiany poglądów, przedstawienie najnowszych wyników badań nad uczuciami i emocjami w kontekście refleksji historycznej, dyskusja nad zakresem możliwej interpretacji przekazów źródłowych oraz stosowanych metodach badawczych. Co ważne zaproszenie kierowane było nie tylko do historyków, ale również do przedstawicieli innych nauk. Przyjęta przez organizatorów strategia przyniosła efekt w postaci programu konferencji bogatego w referaty poruszające bardzo różnorodną problematykę, nieograniczoną sztywnymi ramami chronologicznymi. W sumie w ciągu dwóch dni wysłuchano 19 wystąpień.
Porządek obrad został tak skonstruowany, aby prezentowane referaty łączyła poruszana w nich problematyka. Wstyd i zawstydzenie, stanowiły przedmiot rozważań Huberta Łaszkiewicza (Lublin) i Agnieszki Kijewskiej (Lublin), którzy wystąpili w ramach otwierającego obrady bloku tematycznego. Z uwagi na wykorzystane źródła, inną funkcję, jaką pełnił w ich świetle wstyd, a także różne metody zastosowane w analizie tekstów, poruszana w referatach problematyka okazał się bardzo odmienna. Wystąpienie Łaszkiewicza, zatytułowane „Wstyd w siedemnastowiecznej Rosji”, poświęcone zostało roli wstydu jako emocji regulującej zachowania dyplomatyczne i polityczne na dworze pierwszych Romanowów w świetle dzieła współczesnego im poddiaczego w Poselskim Prikazie, Grigorija Kotoszychina. Przedmiotem wnikliwej analizy był charakter emocji określanej przez autora źródła jako wstyd, wyobrażenia o sposobie myślenia cara i jego otoczenia oraz znaczeniu wstydu jako emocji decydującej o podejmowaniu działań politycznych. W referacie Agnieszki Kijewskiej zatytułowanym „Pomiędzy zadziwieniem a zawstydzeniem. Idiota de mente Mikołaja z Kuzy” przedstawiona została natomiast rola odniesień do wstydu jako pojęcia wpisanego w postawę epistemologiczną autora dzieła „Laik o umyśle”. Korespondujące z wstydem pojęcie gniewu uczyniła przedmiotem swojej refleksji Urszula Augustyniak (Warszawa) w referacie „Gniew w kulturze staropolskiej”, przedstawionym również w pierwszej części obrad. W syntetycznym ujęciu ukazana została rola gniewu w życiu społecznym, definicja językowa pojęcia oraz jego postrzeganie w Rzeczypospolitej w świetle przekazów narracyjnych oraz tekstów normatywnych. Podjęto próbę rekonstrukcji staropolskich ocen zachowań emocjonalnych w kontekście sytuacji związanych z wydarzeniami publicznymi (np.: sejm), funkcjonowaniem w ramach ról społecznych (król, królowa, dygnitarze), a także płci.
Kolejna część obrad poświęcona została emocjom wzbudzanym przez zbrodnie. Przedstawione zostały referaty: Magdaleny Skotnickiej i Marka Słonia (Warszawa) „O korzyściach współpracy historyka z psychologiem. Na przykładzie analizy przedśmiertnych wyznań rajców głogowskich 1488 r.” oraz Anny Brzezińskiej (Łódź) „Gdyby chłopi mieli swojego Plutarcha, Pierre Rivière znalazłby się wśród sławnych mężów. Michel Foucault, emocje i historiografia.” Pierwszy referat był próbą połączenia wiedzy historyka i lekarza psychologa w analizie tekstów pozostawionych przez zagłodzonych w więzieniu rajców. Starano się wykazać charakter emocji doświadczanych przez umierających ludzi (choroba głodowa) i ich wpływ na formę oraz treść zachowanych notatek, uwzględniając także uwarunkowania kulturowe określające ich zachowanie. Anna Brzezińska w swoim wystąpieniu dążyła do ukazania miejsca i roli Michela Foucault w historiografii francuskiej połowy lat 70-tych przez pryzmat jego słynnej narracji poświęconej emocjom, która stanowiła owoc współpracy z przedstawicielami szkoły „Annales”.
W kolejnym referacie „Scjentyzm obiektywizm a emocje. Wpływ uczuć na refleksję historyczną Tadeusza Korzona” ciekawą analizę dorobku naukowego autora „Wewnętrznych dziejów Polski za Stanisława Augusta” przeprowadziła Jolanta Kolbuszewska (Łódź). W przekonujący sposób przedstawiając różnorodne aspekty emocjonalnego zaangażowania warszawskiego uczonego w kształtowanie wizji historii z uwagi na jego sympatie np.: do Tadeusza Kościuszki i Jana III Sobieskego, i lub antypatie np. w wypadku recenzji prac obcych uczonych niezgodnych z polską interpretacją przeszłości.
Dwa referaty w części popołudniowej obrad dotyczyły tematyki związanej z historią pierwszej połowy XX w., były to wystąpienia: Katarzyny Stańczak-Wiślicz (Warszawa) „Apel do serc wszystkich matek Polek, czyli litość i współczucie jako argumenty w debacie społecznej na łamach prasy kobiecej dwudziestolecia międzywojennego” oraz Katarzyny Sierakowskiej (Warszawa) „Strach w społeczeństwie polskim w czasie I wojny światowej”. Katarzyna Stańczak-Wiślicz przeprowadziła analizę roli, jaką w dyskursie prasy kobiecej okresu międzywojennego pełniła argumentacja nawiązująca do przypisywanych kobietom emocji: łagodności, współczucia, macierzyńskiej troski, wykazując jej znaczenie dla poszerzenia poruszanego przez publicystki kręgu tematyki zwłaszcza w odniesieniu do kwestii politycznych i społecznych. Katarzyna Sierakowska, odnosząc się do narracji pamiętnikarskiej świadków I wojny światowej, podjęła próbę uchwycenia różnicy między stanami lęku i strachu odczuwanymi w ówczesnym społeczeństwie polskim. Sierakowska poszukiwała ich źródeł oraz towarzyszących im uwarunkowań społecznych.
Drugi dzień obrad otworzyły wystąpienia, w których przedmiotem refleksji były uczucia miłości i szczęścia, ale także nienawiści. Jolita Sarcevičienė (Wilno) przedstawiła referat „Miłość i przyjaźń w rodzinie XVII wieku: pojęcie i realizacja”, którego podstawę źródłową stanowiły kazania pogrzebowe. W centrum zainteresowania litewskiej badaczki znalazły się pojęcia miłości i przyjaźni w XVII stuleciu w Rzeczypospolitej i ich rola w życiu rodzinnym w świetle narracji kaznodziejskiej. W referacie Leszka Słupeckiego (Rzeszów) „Skald Egil i królowa Gunnhilda. Między miłością i nienawiścią” podjęta została próba prześledzenia roli wątku nienawiści skalda Egila do króla Eryka i jego żony Gunnhildy w narracji sag i realiach historycznych, oraz kształtowanie się obrazu Eryka i Gunnhildy jako wzorcowych „czarnych charakterów” w tradycji skaldycznej.
Kolejny blok tematyczny został poświęcony emocjom wywoływanym w określonych sytuacjach związanych z przeżyciami o charakterze religijnym. W referacie „Czym wzruszano katolika? Przeżycie emocjonalne jako cel narracji kaznodziejskiej w bernardyńskich przepowiadaniach epoki saskiej” Filipa Wolańskiego (Wrocław) przedmiot analizy stanowił motyw cierpienia wykorzystywany w narracjach kaznodziejskich w różnych kontekstach dla wzbudzania w odbiorcach różnych niekiedy ambiwalentnych uczuć i emocji. Jerzy Pysiak (Warszawa) w wystąpieniu pt. „Relikwie i emocje. Uczucia wywoływane przez obcowanie z sacrum relikwii” odniósł się do złożonego splotu emocji towarzyszącego kultowi relikwii. Zarysowane zostało znaczenie relikwii dla religijności średniowiecznej, ukazano rodzaje i charakter emocji, które wzbudzały, podjęto również próbę przedstawienia sposobu wykorzystywania wywoływanych przez nie uczuć dla celów politycznych i ideowych.
Ostatni blok tematyczny konferencji otworzyło wystąpienie Agnieszki Bartoszewicz (Warszawa) „Emocje na sali sądowej. Późnośredniowieczne księgi miejskie jako źródło do badań uczuć i sposobów ich manifestowania”. Deklarowanym przez autorkę celem referatu miało być określenie przydatności zapisków powstających w czasie posiedzeń sądów miejskich, ławniczych i radzieckich dla badań nad uczuciami. Przedmiotem swojej refleksji uczyniła szerokie spektrum emocji, zarówno negatywnych (np. gniew), jak i pozytywnych (przyjaźń, miłość), prezentując je w kontekście konkretnych sytuacji.
Dwa ostatnie wstąpienia łączyła refleksja nad emocjami towarzyszącymi zjawiskom cudownym. Były to referaty Anny Bosiackiej (Warszawa) „Między strachem a miłością. Uczucia i emocje w księgach cudów” i Andrzeja Klubińskiego (Warszawa) „Cudowność i emocjonalność w polskich pamiętnikach XVII i XVIII w. Zagadnienia metodyczne i możliwości badawcze.” Anna Bosiacka prześledziła w swoim referacie stany emocjonalne, które wyłaniają się z relacji osób, przekonanych o doświadczeniu cudów i poświadczających ten fakt w księgach cudów. Zwracała uwagę na wartość tego rodzaju przekazów, za którymi stały osobiste przeżycia, często dramatyczne, akcentowała również znaczenie ich formy ograniczającej ilość informacji, zwłaszcza o emocjach, za sprawą narzuconego schematu. Wystąpienie Andrzeja Klubińskiego poświęcone zostało miejscu opisów zjawisk cudownych w narracjach pamiętnikarskich. Zwrócił on uwagę na małą ilość i marginalny charakter tego rodzaju wzmianek. Powodem tego zjawiska była, zdaniem Klubińskiego, strategia autokreacji przyjęta przez ówczesnych pamiętnikarzy, którzy miejsce dla tego rodzaju informacji wiedzieli raczej w tekstach religijnych i kościelnych.
Warto również odnotować wystąpienia doktorantów Instytutu Historycznego UW poświęcone emocjom w malarstwie i ikonografii: Patryka Wasiaka „Czy sztuki plastyczne mogą być dobrym źródłem wiedzy o lęku przed cierpieniem i śmiercią?” oraz Łukasza Kozaka „Muzyka w średniowiecznej literaturze i ikonografii – język emocji?”. Otrzymali również możliwość zaprezentowania się absolwenci historii przygotowujący się do studiów doktoranckich Łukasz Truściński w komunikacie „Szczęście małżeńskie w późnośredniowiecznej Polsce” oraz Jakub Wysmułek „Mysterium mortis – refleksja nad życiem i śmiercią zawarta w akcie ostatniej woli. Na podstawie późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych, krakowski testamentów”.
Należy dodać, że w trakcie obrad po zakończeniu każdego bloku tematycznego miała miejsce żywa dyskusja, uczestniczący w niej referenci byli posiłkowani opiniami wyrażanymi przez reprezentujących środowisko historyków warszawskich Janusza Żarnowskiego, Edwarda Opalińskiego, Wojciecha Kriegseisena, Andrzeja Rachuby, Henryka Wisnera i Dariusza Kołodziejczyka, a także Ewy Domańskiej (Poznań) i Waldemara Kowalskiego (Kielce).
Konferencję Uczucia, emocje, afektywność w refleksji nauk historycznych. trzeba uznać za niezwykle udane przedsięwzięcie. Istotnym efektem obrad było ukazanie różnorodności metod umożliwiających prowadzenie badań nad emocjami i poddanie ich krytycznej weryfikacji w czasie polemik podsumowujących bloki tematyczne. Cenne dla refleksji historycznej może okazać się zwrócenie uwagi na ciągle jeszcze nowe w polskich naukach historycznych ujęcia metodologiczne i docenienie wartości wielu typów źródeł, które można wykorzystywać do interpretacji zjawisk z kręgu historii kultury i życia społecznego. Warto również podkreślić znaczenie referatów poświęconych historii historiografii – wyważonych, lecz trafnych w ocenach, które można uznać za głos zachęcający historyka do autorefleksji. Bez wątpienia materiały z sesji, które zostaną wkrótce opublikowane, będą stanowić cenną inspirację i asumpt do kontynuowania tego rodzaju przedsięwzięć.
Filip Wolański
